NA SZLAKU PAMIĘCI: W strugach ulewnego deszczu przy Pomniku Mauzoleum w Żytkowicach odbyły się centralne uroczystości wieńczące XXXIV Marsz Szlakiem Walk Legionów Polskich Radom-Laski.
W 111. rocznicę bitwy pod Laskami i Anielinem w dniach 17–18. 10.2025 odbył się XXXIV Marsz Szlakiem Walk Legionów Polskich Radom-Laski. Wszystko zaczęło się w 1991 roku kiedy, to spadkobiercy czynu niepodległościowego pierwszy raz poszli po śladach pamięci legionistów Józefa Piłsudskiego z 1914 roku.
Z pamiętnika uczestnika bitwy: Rekonesans przeprowadzono w odcinku między Wolą Pilicką, Garbatką, Brzustowem, Anielinem i Podgórą. Komendant Śmigły wysłał w różne strony patrole; jeden z nich pod wodzą Kruka wykrył ruch silnego oddziału rosyjskiego, idącego od Garbatki w kierunku Zwolenia. Rosyanie silnym ogniem powitali polski oddział, który ostrzeliwując się celnie, bez strat wycofał się do Patkowa.
Zanim tegoroczni uczestnicy marszu wyruszyli na szlak w Publicznej Szkole Podstawowej nr 32 w Radomiu im. Józefa Piłsudskiego w piątek 17 października odbył się finał konkursu historycznego „Starym Ojców Naszych Szlakiem”. W konkursie wzięli udział zarówno uczniowie szkół podstawowych jak i średnich. W ramach wydarzenia patriotycznego XXXIV Marsz Szlakiem Walk Legionów Polskich Radom-Laski organizowany był Konkurs Historyczny pt. „Starym Ojców Naszych Szlakiem”. Tytuł zasięgnięto z tomiku poezji legionowej Józefa Mączki, „Starym szlakiem”, najwybitniejszego poety legionowego, wydanym w 1917 roku. Tegoroczny konkurs wiedzy, który obejmował wydarzenia od powstania styczniowego aż do zakończenia I wojny światowej. Na uczestników konkursu czekały również pytania z zakresu języka polskiego, geografii oraz wiedzy przyrodniczej. Finał konkursu poprzedziły eliminacje szkolne, które wyłoniły reprezentantów szkół z regionu radomskiego.
Na uczniów, którzy przeszli eliminację w swoich szkołach, czekał test wiedzy. Uczestnicy mieli przed sobą 15 pytań. Musieli wykazać się znajomością nie tylko lokalnej historii, ale także znajomością przyrody, geografii czy języka polskiego. Prace konkursowe były oceniane odrębnie według grupy: Grupa I. „Szkoły podstawowe”, Grupa II. „Szkoły średnie”. W Konkursie Historycznym pt. „Starym Ojców Naszych Szlakiem”, w Kategorii Szkoły podstawowe wzięło udział 10 uczniów. W kategorii Szkoły średnie Ponadpodstawowe wzięło udział 7 uczniów. Konkurs obejmował wszystkie szkoły z powiatów: radomskiego, kozienickiego i zwoleńskiego.
Wyniki konkursu.
Szkoły podstawowe:
- miejsce ex aequo – Olaf Lao z PSP w Laskach i Aleksandra Górka z PSP 32 w Radomiu.
- miejsce zdobyła – Gabriela Kutyła z PSP 5 w Pionkach;
- miejsce wywalczyła – Zuzanna Wesołowska z PSP 5 w Pionkach;
Szkoły średnia:
- miejsce – Adam Gnyś z ZSP im. Stanisława Staszica z Iłży;
- miejsce ex aequo – Wiktoria Seweryn z ZSDiL im. Jana Kochanowskiego w Garbatce-Letnisko i Błażej Deroń z ZSP im. Stanisława Staszica z Iłży;
- miejsce – Amelia Górska z ZSDiL im. Jana Kochanowskiego w Garbatce-Letnisko.
Wszyscy uczestnicy konkursu otrzymali nagrody i pamiątkowe dyplomy.
Nadzór nad stroną techniczną i sprawnym przeprowadzeniem konkursu sprawowała Główna Komisja Konkursu Historycznego w składzie:
CEZARY SZLACHCIŃSKI – PRZEWODNICZĄCY KOMISJI
MICHAŁ ADAMCZYK – ZASTĘPCA PRZEWODNICZĄCEGO KOMISJI
DAMIAN DUDEK – SEKRETARZ KOMISJI
SŁAWOMIR SOŃTA – CZŁONEK KOMISJI
ADAM SOSNOWSKI – CZŁONEK KOMISJI
Tego samego dnia uczestnicy marszu spotkali się przy kwaterze legionistów na cmentarzu przy ulicy Limanowskiego w Radomiu. Uczestnicy, zebrali się na parkingu przy il. Limanowskiego, następnie przemaszerowali na cmentarz na kwatery legionistów. W głównym miejscu kwatery wystawiono posterunek honorowy, który wystawił Związek Strzelecki, przy akompaniamencie werblisty i trębacza z Ośrodka Reprezentacyjnego WOT w Radomiuoddano hołd żołnierzom Legionów Polskich i weteranom walk z lat 1914–1918, zaśpiewano a cappella tradycyjnie trzy zwrotki „Śpij Kolego”, a zaproszone delegacje złożyły wiązankę kwiatów. W ceremonii uczestniczyli: członkowie Związku Strzeleckiego oddziału Kraków, Szydłowiec i Radom, piłsudczycy Związku Piłsudczyków Radom, Wojsko Polskie reprezentował por. Mikołaj Machnio z 62 Brygady OT w Radomiu.
Następnego dnia, tj. w sobotę 18 października wyruszyli na szlak. Tym razem pogoda nie była ich sprzymierzeńcem. Lało jak z cebra, a strzelcy grzęźli w rozmokłym polnym i leśnym gruncie. Ale nic to. Nie z takimi trudami mierzyli się leguny ponad sto lat temu, to i teraz im współcześni dzielnie stawiali czoła różnym przeciwnościom.
Z pamiętnika uczestnika bitwy: W pierwszy ogień szedł na prawem skrzydle trzeci batalion pod komendą majora Śmigłego. Otrzymał on rozkaz pójścia na linię ataku z tem, że ma południowym skrajem lasu przejść wzdłuż wsi Anielin, ominąć bagna tam znajdujące się i zaatakować lewe skrzydło nieprzyjacielskie. Od Aniełina wspierać miała Legionistów artylerya austryacka. Kom. Śmigły wydaje dyspozycye i wskazówki, jak postępować, by w lesie nie stracić łączności ze sobą i ruszono naprzód.
W końcu po kilku godzinach spędzonych na szlaku dotarli do Pionek. Tam tradycyjnie po trudach wędrówki czekała na nich ciepła grochówka. Przy miejscowym pomniku Józefa Piłsudskiego, który znajduje się przed historycznym budynkiem „Legionówki” odbywają się uroczystości patriotyczne.
Z pamiętnika uczestnika bitwy: Suną Legioniści tyralierką po piaszczystej równinie ku okopom rosyjskim. Atak trudny i niebezpieczny, gdyż jakkolwiek w mrowiskach i nierównościach gruntu mają doskonałe zakrycie, to jednak Rosyanie oddaleniem lasu od swoich okopów mają bardzo dobrze określone przypuszczalne pozycye Legionistów i zasypują ich gęstym nadzwyczajnie gradem kul. Polskie oddziały wśród tego piekielnego ognia trzymają się dzielnie i posuwają się wciąż naprzód.
W sobotę 17 października 2015 roku uczestnicy Marszu odwiedzili miejsca pamięci na szlaku Marszu i daleko poza nim.
Augustów II. Wyruszamy sprzed „Legionówki” przejazd drogą wojewódzką 737, gdzie w lesie znajduje się mogiła tzw. Augustów II (nazwa myląca gdyż do Augustowa jest jeszcze klika kilometrów).
Augustów I oddz. 84 k. Cmentarz wojenny żołnierzy armii austro-węgierskiej, niemieckiej i rosyjskiej (400–796 poległych w II połowie października 1914). Jadąc dalej 737 kierujemy się bezpośrednio do Augustowa, gdzie znajduje się zbiorowa mogiła Augustów Idawny cmentarz choleryczny, miejsce spoczynku licznych żołnierzy prawdopodobnie z armii austro-węgierskiej z czasów I wojny światowej. Następnie wracamy na drogę 737 i kierujemy się w stronę Kozienic.
Stanisławice I, oddz. 1c. Dawny cmentarz choleryczny, miejsce spoczynku licznych żołnierzy prawdopodobnie z armii austro-węgierskiej z czasów I wojny światowej.
Stanisławice II, oddz. 173 h. Cmentarz wojenny żołnierzy armii austro-węgierskiej, w tym Polaków
Kozienice, cmentarz parafialny, kwatera żołnierzy Legionów Polskich zmarłych w szpitalu legionowym w Kozienicach w latach 1915–1916. Ponadto, jak wynika z wykazu sporządzonego w 1938 r., na cmentarzu parafialnym w Kozienicach spoczywa wówczas 796 wojskowych, tj. 23 żołnierzy polskich, 23 żołnierzy niemieckich, 746 żołnierzy austro-węgierskich i 4 żołnierzy rosyjskich.
Kociołki oddz. 9 d. Miejsce pochówku 402 żołnierzy z armii austro-węgierskiej i rosyjskiej, październik 1914. Na cmentarzu pomnik upamiętniający śmierć żołnierza Armii Krajowej ppor. Michała Gumińskiego „Cezara”.
Laski 68. Kamień Józef Piłsudski.
Pomnik z kamienia (głaz) z tablicą ku czci Józefa Piłsudskiego. Miejsce dowodzenia Komendanta Piłsudskiego w bitwie Legionów Polskich pod Anielinem i Laskami w dniach 22-26.10.1914 roku.
Januszno Bubek oddz. 81f.
Cmentarz wojenny Krasna Dąbrowa. Spoczywa tu 517 wojskowych, tj. 305 żołnierzy austro-węgierskich i 212 żołnierzy rosyjskich.
Molendy oddz. 129m. Cmentarz wojenny Molendy I. Cmentarz wojenny żołnierzy armii austro-węgierskiej, niemieckiej i rosyjskiej poległych w latach 1914–1915.
Molendy oddz. 129i. Cmentarz wojenny Molendy II. Cmentarz wojenny żołnierzy armii austro-węgierskiej, niemieckiej i rosyjskiej poległych w latach 1914–1915. Spoczywa tu 304 wojskowych, tj. 32 żołnierzy niemieckich, 91 żołnierzy austro-węgierskich i 181 żołnierzy rosyjskich.
Bąkowiec oddz. 110a. Cmentarz wojenny Bąkowiec. Cmentarz wojenny żołnierzy armii austro-węgierskiej i rosyjskiej poległych w latach 1914–1915. Spoczywa tu 138 wojskowych, tj. 1 żołnierz austro-węgierski i 137 żołnierzy rosyjskich.
Góra Puławska. Cmentarz wojenny z lat 1914–1915.
Pochowano tu ok. 1500 żołnierzy z 3 armii poległych w latach 1914–1915. Pierwotny wygląd cmentarza został zatarty przez czas ale wiadomo, że było tu 7 kwater przedzielonych alejkami.
Sosnów w gminie Puławy. Cmentarz znajduje się w zagajniku wśród pól około 100 m na wschód od zabudowań Sosnowa. Jak napisał M. Dąbrowski w „Cmentarzach wojennych z lat I wojny światowej w dawnym województwie lubelskim” w okresie międzywojennym na cmentarzu nie było krzyży ani nie był on ogrodzony.
Zachowało się kilka dębów z pierwotnej obsady cmentarza. Pochowano tu prawdopodobnie około 1500 żołnierzy austro-węgierskich , rosyjskich i niemieckich, poległych w 1914 i 1915 r. w rejonie wieś Zamość – Wysokie Koło – Sosnów, podczas walk na przedpolach twierdzy dęblińskiej oraz na przedmościu puławskim.
Być może spoczywają tu też polegli w 1915 r. żołnierze Legionu Puławskiego tworzący ariergardę sił carskich cofających się w 1915 r. na wschodni brzeg Wisły?
Policzna oddz. 26g.
Cmentarz wojenny Policzna. Cmentarz wojenny żołnierzy armii austro-węgierskiej, poległych w 1914. Spoczywa tu ok 1200 wojskowych, tj. żołnierzy austro-węgierskich, znaczna część Polaków ok 150.
Brzustów oddz. 221n.
Cmentarz wojenny Brzustów. Cmentarz wojenny żołnierzy armii austro-węgierskiej i rosyjskiej poległych w 1914. Pierwotne miejsce pochówku żołnierzy Legionów Polskich Józefa Piłsudskiego. Spoczywa tu 50 żołnierzy austro-węgierskich i 100 żołnierzy rosyjskich, których szczątki nie zostały ekshumowane.
Żytkowice oddz. 5Ad.
Cmentarz Mauzoleum Legionistów Legionów Polskich Józefa Piłsudskiego. Cmentarz żołnierzy 1 pp Legionów Polskich, żołnierzy którzy wzięli udział w walkach pod Laskami i Anielinem w składzie austriackiej 46 DP Obrony Krajowej. Wielu poległych legionistów pochowano w okopach pod Brzustowem. Do budowy cmentarza w Żytkowicach przystąpiono pod koniec 1932 r., a w listopadzie 1933 r. odsłonięto pomnik – mauzoleum na mogile ok. 150 legionistów poległych w dniach 22–26.10.1914 r. Szczątki poległych legionistów przeniesiono z prowizorycznych grobów pozostałych na polu bitwy.
Cmentarz wojenny w Wysokim Kole – cmentarz z okresu I wojny światowej znajdujący się w powiecie kozienickim, w gminie Gniewoszów. Cmentarz usytuowany jest około pół kilometra na południowy wschód od wsi przy drodze nr 738. Ma kształt prostokąta o powierzchni o wymiarach około 45 na 50 m.
o obu stronach głazu dwa kamienne krzyże, łaciński i prawosławny, obok których umieszczono napisy w językach niemieckim i rosyjskim. Pola grobowe niezaznaczone, obiekt pokryty trawnikiem, na którym umieszczono krzyże bez inskrypcji. Przed wejściem tablica informacyjna z napisem: „Cmentarz Wojenny w Wysokim Kole”. W zbiorowych mogiłach spoczywają żołnierze armii austriackiej, niemieckiej i rosyjskiej, którzy w październiku 1914 r. stoczyli ciężkie boje o Twierdzę Dęblińską. Na cmentarzu spoczywają także żołnierze niemieccy polegli w lipcu 1915 r. Należeli do korpusu Landwehry formowanego w Wielkopolsce i na Dolnym Śląsku.
Na przestrzeni tych ponad trzydziestu lat różne były dzieje Marszu. Bywały takie, w których brało udział blisko dwustu strzelców, a uroczystości miały szeroką oprawę władz administracyjnych. Ale bywały również i takie, gdzie legionowy szlak przemierzało zaledwie kilkunastu najbardziej wytrwałych uczestników. Pierwszym komendantem Marszu był Leszek Marcinkiewicz. Od kilku lat pieczę nad tym patriotycznym wydarzeniem sprawuje Roman Burek – Komendant Główny – Prezes Związku Strzeleckiego.
Z pamiętnika uczestnika bitwy: Zbliżywszy się do Trupienia, bataliony polskie rozwinęły się w linię bojową. Położenie ich było następujące: Lewe skrzydło oddziałów polskich wysunięte było prostopadle ku północy, ku Zagożdżonowi, prawe opierało się na południu o Suskowolę. Za batalionami polskimi, w odległości mniej więcej trzech kilometrowej, leżały wioski Ruda i Pionki, a przed ich frontem, w odległości dwukilometrowej, poza rzeczką i niewielkiem zadrzewieniem widniał Trupień.
Centralne uroczystości XXXIV Marszu Szlakiem Walk Legionów Polskich Radom – Laski będące jednocześnie jego podsumowaniem odbyły się w Żytkowicach przy Pomniku Mauzoleum Legionistów Polskich. Wręczane są tam między innymi pamiątkowe dyplomy za udział w różnych konkurencjach strzeleckich, które odbywają się w trakcie marszu. Strzelcy, którzy dopiero zasilili szeregi Związku Strzeleckiego składają uroczystą przysięgę a wszyscy oddają hołd podczas apelu pamięci. Ponadto w tym roku strzelcy, którzy oddali minimum trzy skoki spadochronowe otrzymało pamiątkową „Odznakę spadochronową”. W tym roku oprócz uczestników marszu obecni byli również przedstawiciele 6 Mazowieckiej Brygady Obrony Terytorialnej oraz strzelcy ze Związku Strzeleckiego „Strzelec” Organizacja Społeczno Wychowawcza.
Serdecznie dziękujemy za udzielone wsparcie Komitetowi Honorowemu XXXIV Marszu w składzie:
IPN Delegatura w Radomiu, WCR w Radomiu, Ośrodek Reprezentacyjny WOT w Radomiu, 62 Batalion OT w Radomiu, Nadleśnictwo Zwoleń, Publiczna Szkoła Podstawowa nr 32 im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Radomiu.
Roman Burek
Komendant XXXIV Marszu
